OSCE-ov Ured za demokratske institucije i ljudska prava (ODIHR) objavio je privremeni izvještaj povodom Opštih izbora u Bosni i Hercegovini koji će se održati 4. oktobra na državnom, entitetskom i kantonalnom nivou. Birači će kroz šest različitih izbornih utrka birati izvršna i zakonodavna tijela.
ODIHR je, kako je navedeno u izvještaju, uspostavio Misiju za posmatranje izbora (EOM) 20. augusta nakon poziva vlasti Bosne i Hercegovine za posmatranje opštih izbora, a na osnovu preporuka Misije za procjenu potreba provedene od 5. do 7. maja.
U izvještaju, koji obuhvata period od 20. augusta do 16. septembra 2026. godine, navodi se da se izbori održavaju u polarizovanom političkom okruženju obilježenom podijeljenim reakcijama na smrt osuđenog ratnog zločinca Ratka Mladića. Na izbore dodatno utiče prva primjena izbornih informacionih i komunikacionih tehnologija (IKT) na području cijele države, što je povećalo očekivanja u pogledu integriteta izbornog procesa.
Zvanični period kampanje počeo je 4. septembra i traje do 3. oktobra.
Kako je navedeno, izmjenama iz 2024. godine uvedena je zabrana preuranjene kampanje, uključujući neplaćene objave na društvenim mrežama. To je dovelo do velikog broja prigovora i novčanih kazni za pojedine političke aktere u ukupnom iznosu od gotovo 300.000 konvertibilnih maraka. Kampanja je vidljiva, uz nekoliko slučajeva negativnog vođenja kampanje i retorike koja izaziva podjele. Dodaje se da se učesnici izbora uglavnom obraćaju vlastitim etničkim zajednicama.
Propisi o kampanji se takođe primjenjuju i na internet kampanju. Praćenje društvenih mreža koje provodi Izborna posmatračka misija ODIHR-a pokazalo je polarizovano internet okruženje s trajnim političkim podjelama po etničkim linijama. Navedeno je da na internet diskurs sve više utiču anonimni mediji, uključujući portale i profile na društvenim mrežama, mreže senzacionalističkog sadržaja i sadržaj nastao korištenjem umjetne inteligencije.
„Slobodu medija narušavaju politički i poslovni interesi, kao i pritisci na novinare. Svi mediji zakonski su obavezni osigurati uravnoteženo i nepristrasno izvještavanje“, piše u izvještaju.
Narušena sposobnost medija nepristrasnog izvještavanja o političkim pitanjima
Izvještaj se sastoji od 14 poglavlja među kojima se nalazi i poglavlje posvećeno medijima u kome se navodi da iako je medijsko okruženje formalno pluralističko, medijske kuće su podijeljene po etničkim i političkim linijama.
Zbog ograničenog tržišta oglašavanja, nepostojanja uspostavljenog sistema mjerenja gledanosti i čitanosti te nedovoljne transparentnosti vlasništva, između ostalog, mediji su i dalje podložni političkim i poslovnim interesima. Time je narušena njihova sposobnost nepristrasnog izvještavanja o političkim i društvenim pitanjima.
U izvještaju je navedeno da je od prethodnih opštih izbora nekoliko restriktivnih zakonodavnih inicijativa, zajedno s navodnim porastom broja fizičkih napada, verbalnih prijetnji i tužbi protiv novinara, uticalo na pravno i radno okruženje medijskih radnika.
Javni radiotelevizijski servis na državnom nivou pruža Radiotelevizija Bosne i Hercegovine (BHRT), dok na entitetskom nivou djeluju Radiotelevizija Federacije Bosne i Hercegovine (RTVFBiH) i Radiotelevizija Republike Srpske (RTRS). U tom kontekstu se dodaje da BHRT i RTRS već duže vrijeme vode pravne sporove u vezi s međusobnim dugovanjima, što je nakon raspisivanja izbora dovelo do privremenog zamrzavanja bankovnih računa oba emitera.
Istaknuto je i da su državni telekomunikacijski operater BH Telecom i privatni operater Telemach 7. septembra prekinuli emitovanje RTRS-a u Federaciji BiH, kao i privatnih televizijskih kanala ATV i BN, dok su uživo prenosili sahranu Ratka Mladića u Beogradu. Emitovanje signala nastavljeno je bez prekida u paketima kablovskih operatera u entitetu Republika Srpska.
U izvještaju se navodi i da je elektronsko izvještavanje o izborima uređeno Izbornim zakonom, koji je dopunjen propisom CIK-a iz 2024. godine. Elektronski i internet mediji koji izvještavaju o kampanji, dodaje se u izvještaju, dužni su poštovati načela uravnoteženosti, ravnopravnog pristupa, pravičnosti i nepristrasnosti, posebno u informativnim i drugim političkim programima. Uz to, piše da državni javni emiter mora svakom učesniku izbora na državnom nivou omogućiti najmanje tri minute besplatnog vremena za emitovanje. Entitetski javni emiteri imaju istu obavezu prema učesnicima odgovarajućih izbora na entitetskom nivou.
RAK ne provodi sistematsko praćenje medija
„Besplatno vrijeme mora biti osigurano u terminima najveće gledanosti. Učesnici izbora također mogu kupiti najviše 30 minuta plaćenog vremena sedmično u javnim, odnosno 60 minuta u privatnim medijima“, navodi se.
Prema stanju od 8. septembra, dodaje se, državni javni televizijski kanal BHT-1 planirao je organizovati niz debata: pet za učesnike izbora za državni parlament i tri za kandidate za Predsjedništvo BiH. FTV sa sjedištem u Federaciji BiH počeo je emitovati svojih osam planiranih debata, dok su i drugi emiteri, uključujući RTRS, najavili da namjeravaju emitovati debate.
Istaknuto je i da je Regulatorna agencija za komunikacije (RAK) nadležna za praćenje usklađenosti rada emitera sa zakonskim zahtjevima i izricanje sankcija. U izvještaju se ističe da uprkos ranijim preporukama ODIHR-a, RAK ne provodi sistematsko praćenje medija, navodeći nedostatak resursa, te postupa samo po prigovorima. Dodaje se da je od raspisivanja izbora RAK primio 13 prigovora zbog preuranjene kampanje koje mu je proslijedio CIK i jedan prigovor u vezi s kršenjem pravila izvještavanja o kampanji.
Prigovori koji se odnose na štampane i portale u nadležnosti su Vijeća za štampu i online medije, samoregulacijskog tijela čije odluke nisu obavezujuće. Vijeće je prije početka kampanje primilo četiri prigovora u vezi s izborima.
Takođe, navedeno je i da je izborna posmatračka misija ODIHR-a 31. augusta počela kvalitativno i kvantitativno praćenje sedam televizijskih kanala, pet portala i dvoje dnevnih novina.
Kompletan izvještaj je dostupan na ovom linku.